Menu Bekijk vacatures
Verdieping

Ziekteverzuim in de zorg: percentages, oorzaken en aanpak

(update: 19 april 2019) – Ziekteverzuim in de zorg is een urgent thema voor ziekenhuizen, verpleeghuizen en andere zorginstellingen. Het is zorgorganisaties er veel aan gelegen om de hoge verzuimpercentages terug te dringen. In dit artikel zoomen we in op ontwikkelingen, oorzaken, doelgroepen en maatregelen die organisaties kunnen nemen in hun aanpak tegen ziekteverzuim.

Het ziekteverzuim in de gezondheids- en welzijnszorg vertoont al meerdere jaren stijgende percentages. Deze lopen volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) van 4,8% in 2014 naar 5,7% in 2018.

Ziekteverzuim in de zorg in 2018

Het ziekteverzuim in de zorg vertoonde in het eerste kwartaal van 2018 zelfs een piek van 6,5%. Dit percentage was in de gezondheidszorg voor het laatst zo hoog in 2008 en had alles te maken met de griepepidemie, die volgens het RIVM duurde van half december 2017 tot in april 2018. In geen enkele ‘bedrijfstak’ was het ziekteverzuim zo hoog als in de gezondheidszorg. Daarbinnen spanden verpleeg- en verzorgingshuizen de kroon met een ziekteverzuimpercentage van 7,7.

In het tweede kwartaal van 2018 was het ziekteverzuim in de gezondheids- en welzijnszorg teruggelopen naar 5,4%, wat ten opzichte van het tweede kwartaal van 2017 wel een stijging van 0,3% betekent. Ook in de overige kwartalen van 2018 lag het ziekteverzuim hoger dan het jaar ervoor: 5,1% in het derde kwartaal (2017: 4,9%) en 5,8% in het vierde kwartaal (2017: 5,6%).

Langdurig ziekteverzuim

Het hoge ziekteverzuim baart zorgen. En dan met name het langdurig verzuim: de totale stijging was in 2017 bijna geheel toe te schrijven aan medewerkers die langdurig thuis zaten. Het langdurige verzuim kostte de zorgsector in 2017 567 miljoen euro, berekende Trouw op basis van cijfers van onderzoeksbureau Vernet en Pensioenfonds Zorg en Welzijn (PFZW). De totale verzuimkosten in de gezondheidszorg zijn in vijf jaar met een half miljard euro opgelopen: van 2,75 miljard in 2013 tot 3,31 miljard euro in 2017.

Lees ook: ‘Tijd voor aanpak verzuim en personeelstekort in de zorg’

Ook de Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) maakt er in het NVZ Brancherapport algemene ziekenhuizen 2018 melding van dat ‘de stijging van het verzuim vrijwel geheel wordt veroorzaakt door een stijging van het langdurig verzuim’.

Verzuim bij jong en oud

Volgens Vernet Verzuimwerk is het verzuim in 2018 onder jongere werknemers meer toegenomen dan onder oudere werknemers. Bij zorgmedewerkers van 25 jaar of jonger steeg het verzuim van 2,99% in 2017 naar 3,48% in 2018 (stijging 11,1%). De leeftijdsklasse 36 tot en met 45 jaar liet de op één na grootste stijging zien in: van 5,48% in 2017 naar 6,09% in 2018. “Bij jongeren zie je meer uitval door mentale problemen”, aldus Vernet-directeur Marieke Schurink. “Bij het verzuim van ouderen gaat het iets meer om chronische belasting van de gewrichten, etcetera.”

Vicieuze cirkel van personeelstekort, werkdruk en ziekteverzuim

Het personeelstekort is een van de belangrijkste oorzaken van het stijgende ziekteverzuim in de zorg. Door het tekort aan collega’s neemt de werkdruk toe, met als gevolg een hoger ziekteverzuim en het vertrek van vaste medewerkers. Zie daar de vicieuze cirkel waarin veel zorgorganisaties zich bevinden.

De ZorgRating benchmark, uitgevoerd door Finance Ideas onder circa 800 zorginstellingen, bevestigt bovenstaand beeld. “De combinatie van enorme druk op personeel en krapte op de arbeidsmarkt leiden tot een toename van ziekteverzuim, personeelsverloop en de toename van het aandeel personeel niet in loondienst”, staat te lezen in het verslag over de ZorgRating benchmark.

Lees ook: Detacheringsbureau zorg: alles over detacheren in zorg en welzijn

De psychische en fysieke belasting in de zorg ligt hoger dan in andere sectoren, aldus Marc Spoek, manager ‘gezond werken’ bij stichting IZZ, een ledencollectief van medewerkers in de zorg. “Er is te weinig personeel en het aantal patiënten neemt toe”, zegt hij tegenover NRC. “Dat zorgt voor een hoge werkdruk. Daar komt bij dat zorgmedewerkers vaak slecht ‘nee’ kunnen zeggen. Ze kunnen goed voor anderen zorgen, maar soms iets minder goed voor zichzelf.”

Verpleegkundigen en verzorgenden

Een onderzoek van beroepsvereniging V&VN toonde in 2017 aan dat 46 procent van de verpleegkundigen weleens overwogen heeft te stoppen door de werkdruk, en dat 16 procent zich vanwege burn-outklachten wel eens heeft ziekgemeld.

Over de oorzaken van het verzuim krijgt Marieke Schurink, directeur van onderzoeksbureau Vernet, diverse signalen. “De ligduur van patiënten is korter en de zorgvraag complex. Daarnaast is er minder tijd voor een praatje. De rol van de verpleegkundige verandert, en dat is niet altijd te rijmen met het beeld dat je van je vak wilt hebben. Ook kunnen verpleegkundigen last hebben van schuldgevoelens of tekortschieten”, vertelt ze tegenover Nursing.

Ook de tijdgeest speelt volgens haar mee, zeker voor de jongere generatie. “Er is voor jonge moeders nu vaak sprake van een dubbele belasting: thuis en op het werk. Ook lijkt de wereld tegenwoordig zo maakbaar. Alles moet perfect en jonge verpleegkundigen kunnen druk voelen van bijvoorbeeld social media. Dat kan bijdragen aan een hogere mentale belasting.”

Veel winst te behalen

Het toenemend verzuim en verloop vormen de grootste risico’s voor de toekomst, rapporteert EY in de Barometer Nederlandse gezondheidszorg 2018. Als een van de belangrijkste aanbevelingen noemt het bedrijf het verlagen van werkdruk en het vergroten van plezier en aantrekkelijkheid om verzuim en verloop te beheersen. “De overheid is mede aan zet om hiervoor de middelen beschikbaar te stellen.” Te behalen winst is volgens EY evident: “Een halvering van een verzuim van 6% zou leiden tot een stijging van het rendement met 2%, of veel meer zorg voor hetzelfde geld.”

Maatregelen tegen ziekteverzuim

Uiteraard kijken ziekenhuizen, verpleeghuizen en andere zorginstellingen niet lijdzaam toe hoe de verzuimpercentages blijven oplopen. Zo heeft Medisch Spectrum Twente (MST) maatregelen genomen om het verzuimpercentage van 5,4% en de verzuimkosten van 8 miljoen euro in 2017 terug te dringen.

“Met name bij langdurig zieken zetten we maximaal in op re-integratie”, zegt woordvoerder Lars Wormgoor van ziekenhuis MST tegenover dagblad Tubantia. “We zitten er strakker op dat iemand na ziekmelding zo snel mogelijk terugkomt. Herstellen van een burn-out heeft tijd nodig. Die krijgt iemand, uiteraard. Maar het ligt anders bij een fysieke aandoening. Met een beenblessure kan een medewerker misschien ook iets anders doen dan de broodkar duwen.” Ook worden leidinggevenden extra geschoold om te signaleren wanneer het minder goed gaat met een collega en die ook te begeleiden.

Invloed van een gezond en veilig organisatieklimaat

Hoe belangrijk een gezond en veilig organisatieklimaat is voor zorgmedewerkers, blijkt uit een proefschrift van bestuurskundige Babette Bronkhorst, genaamd ‘Healthy and Safe Workplaces in Health Care. Examining the role of safety climate’.

Zorgmedewerkers in organisaties met een gezond en veilig klimaat zijn lichamelijk en geestelijk gezonder en werken veiliger. Deze zorgorganisaties hebben een lager ziekteverzuim en hun medewerkers gebruiken zelf minder zorg, concludeert Bronkhorst naar aanleiding van haar promotieonderzoek aan de Erasmus University Rotterdam. Daarin onderzocht ze onder meer waarom het aandeel medewerkers dat naar de fysiotherapeut gaat of psychische zorg gebruikt aanzienlijk verschilt binnen vergelijkbare zorgorganisaties in dezelfde branche.

Lees ook: Minister: ‘Ziekteverzuim in de zorg vraagt om een forse inzet’

Bronkhorst: “Investeren in een gezond en veilig organisatieklimaat zal in de nabije toekomst steeds belangrijker worden om ook op de lange termijn in ons land de zorg te kunnen leveren die nodig is.”


Zorgorganisaties gelukkig en gezond

Het is de missie van Okeedo om zorgorganisaties gelukkig en gezond te maken. Het plaatsen van frisse, gedreven en gastvrije medewerkers brengt teams in beweging, verhoogt het werkgeluk van medewerkers en verbetert de cultuur. Met als gevolg dat het ziekteverzuim daalt en de patiënt/cliënttevredenheid stijgt. Door de samenwerking met Okeedo dalen bovendien de verzuimkosten en -risico’s voor organisaties. Spreekt onze missie u aan? Wij gaan graag in gesprek over de mogelijkheden voor uw organisatie!

Ik kom graag in contact


 

Bronnen voor dit artikel: CBS, Trouw, Vernet, PZFW, NVZ, Finance Ideas, EY, Nursing, Tubantia, NRC, Erasmus University Rotterdam, Okeedo.

Lees ook:

Verzuim voorkomen bij een griepgolf: 5 issues omtrent vaccinatie in de zorg

Werkdruk in de zorg: percentages, oorzaken en maatregelen