Menu Bekijk vacatures
Verdieping

7 kansen om het personeelstekort in de zorg terug te dringen

Het personeelstekort in de zorg vormt voor ziekenhuizen en zorginstellingen een grote uitdaging. Gelukkig zijn er veel mogelijkheden voor zorgorganisaties om hiertegen op te treden én zijn er al veelbelovende initiatieven vanuit zorg en overheid. In dit artikel belichten we zeven kansen voor een (integrale) aanpak van het personeelstekort in de zorg.

1. Meer instroom

Een voor de hand liggende actie om personeelstekorten tegen te gaan, is te zorgen voor meer instroom van medewerkers. Dat gebeurt dan ook volop. Sinds 2017 zijn er al 39.000 mensen extra aangenomen in de sector, meldde minister Hugo de Jonge (VWS) op 1 november 2018. Die dag startte de publiekscampagne Ik Zorg, een samenwerking van VWS, branche- en beroepsverenigingen en werknemers- en werkgeversorganisaties. In de campagne laten ruim 600 mensen zien hoe veelzijdig werken in zorg en welzijn is. Ook gaan zo’n 150 jonge professionals met middelbare scholieren in gesprek over werken in de zorg.

Ik Zorg is een onderdeel van het programma ‘Werken in de zorg’, waarmee het kabinet meer mensen wil interesseren voor een baan in deze sector. “Of dat nu leerlingen en studenten, zij-instromers of herintreders zijn.” Zonder extra maatregelen is er in 2022 immers een personeelstekort van 125.000 mensen in de zorg, zo is de verwachting. Het kabinet stelt in het programma 350 miljoen euro beschikbaar, dat onder meer naar scholing van (nieuw) personeel, loopbaanbegeleiding en loopbaanoriëntatie gaat.

>>> Lees ook: Werken in de zorg: kabinetsplannen voor 2019

Het aantal vacatures in de zorg blijft ondertussen onverminderd hoog. In 2018 ontstonden er ruim 130.000 vacatures in de zorg. Voor 2019 gaat het UWV zelfs uit van meer dan 140.000 vacatures. Vooral gediplomeerde verzorgenden ig, verpleegkundigen, woonbegeleiders en operatieassistenten zijn moeilijk te vinden. Vanwege de tekorten en de oplopende werkdruk ontstaat er ook meer vraag naar medewerkers in ondersteunde functies.

Zorgorganisaties halen dan ook alles uit de kast om nieuwe medewerkers te werven. Positief is dat ze daarbij niet alleen in elkaars vijver vissen. Zo kwam in het derde kwartaal van 2018 42% van de nieuwe VVT-medewerkers uit een andere branche dan zorg en welzijn, meldde het CBS.

2. Minder uitstroom

Meer instroom van zorgmedewerkers is mooi, maar als tegelijk een deel van het bestaande personeelsbestand wegloopt is dat ‘dweilen met de kraan open’. Het zijn de woorden van de Commissie Werken in de Zorg. In een rapportage van december 2018 schrijft de commissie dat er veel minder aandacht is voor behoud van medewerkers dan voor instroom. Uit uitstroomonderzoek door drie regionale werkgeversorganisaties blijkt dat in de betreffende regio’s maar liefst 37% van de uitstromende medewerkers niet langer dan twee jaar in dienst is geweest. “Dit is een zeer onwenselijke verspilling. Het roept het beeld op van een vergiet: met de kraan open gaat er veel ‘water’ in, maar een groot deel daarvan loopt er echter razendsnel weer uit”, laat de commissie aan duidelijkheid niets te wensen over.

In 2017 verliet 19,3% van de werknemers in Zorg & Welzijn in Nederland zijn of haar werkgever. En 8,1% verliet zelfs de sector. In een landelijk onderzoek naar redenen voor vertrek komt een complex van factoren naar voren die te maken hebben met het management, de inhoud van het werk en de werkdruk.

>>> Lees ook: Aantal zorgmedewerkers in VVT stijgt flink ondanks uitstroom

Uitstroom is een ingewikkeld vraagstuk, dat geen standaardoplossingen kent. Maar met het oog op het grote personeelstekort in de zorg wel meer aandacht verdient van bestuurders en toezichthouders, aldus de commissie. “Dit gaat verder dan medewerkerstevredenheid, het gaat om goed werkgeverschap, in de meest brede zin van dat begrip.”

3. Lagere werkdruk

De hoge werkdruk is, zoals hierboven benoemd, een belangrijke reden voor medewerkers om de zorg te verlaten. Een onderzoek van beroepsvereniging V&VN toonde in 2017 aan dat 46 procent van de verpleegkundigen weleens overwogen heeft te stoppen door de werkdruk. En onderzoeksinstituut Nivel meldde dat 52% van de zorgverleners in 2017 verwachtte het huidige werk niet tot hun pensioen te kunnen volhouden, tegen 40% in 2013. “Om in de toekomst voldoende personeel te hebben moeten werkdrukmaatregelen topprioriteit krijgen”, waarschuwde Nivel-onderzoeker Anke de Veer.

Desondanks is de werkdruk in 2018 bij 63% van de zorgorganisaties toegenomen ten opzichte van een jaar eerder. Daartegenover geeft 29% aan dat de werkdruk gelijk is gebleven. Bij 5% is het afgenomen en 3% weet het niet, aldus het onderzoeksprogramma Arbeidsmarkt Zorg en Welzijn. Volgens de geënquêteerde organisaties wordt de toegenomen werkdruk met name veroorzaakt door meer (nieuwe) en moeilijkere taken (25%) en de regeldruk en administratieve lasten (24%). Ook ‘te weinig personeel (onderbezetting) en overwerk, verschuivingen en beschikbaarheid buiten het rooster’ is een belangrijke oorzaak (19%).

>>> Lees ook: Werkdruk in de zorg: percentages, oorzaken en maatregelen

Het aantrekken/inzetten van extra personeel om de werkdruk te verlagen is door 29% van de ondervraagden toegepast in de twaalf maanden voorafgaand aan het onderzoek. Ook het efficiënter vormgeven van werkprocessen (16%), het bespreekbaar maken van de werkdruk (12%) en het aanpassen van de werktijden/roostering (10%) zijn zorgbreed veelgenoemde maatregelen.

4. Minder ziekteverzuim

De hoge werkdruk heeft uiteraard invloed op het ziekteverzuim. Deze is in de gezondheids- en welzijnszorg erg hoog en stijgt al jaren. Van 4,8% in 2014 en 5,3% in 2017 tot een piek van 6,5% in het eerste kwartaal van 2018. Dit percentage was in de gezondheidszorg voor het laatst zo hoog in 2008 en had alles te maken met de lange griepepidemie. In geen enkele ‘bedrijfstak’ was het ziekteverzuim zo hoog als in de gezondheidszorg. Daarbinnen spanden verpleeg- en verzorgingshuizen de kroon met een ziekteverzuimpercentage van 7,7.

Het langdurige verzuim kostte de zorgsector in 2017 567 miljoen euro, berekende Trouw. De totale verzuimkosten in de gezondheidszorg zijn in vijf jaar met een half miljard euro opgelopen: van 2,75 miljard in 2013 tot 3,31 miljard euro in 2017.

>>> Lees ook: Ziekteverzuim in de zorg: percentages, oorzaken en aanpak

Het personeelstekort is een van de belangrijkste oorzaken van het hoge ziekteverzuim in de zorg. Door het tekort aan collega’s neemt de werkdruk toe, met als gevolg een hoger ziekteverzuim en het vertrek van vaste medewerkers. Het terugdringen van ziekteverzuim is daarom een belangrijk aandachtspunt in het actieprogramma Werken in de Zorg. “Naast de algemene oorzaken zoals uitval vanwege griep of persoonlijke omstandigheden speelt hierbij een relatief hoge fysieke en mentale belasting van de medewerkers”, schreef minister Hugo de Jonge eind 2018 aan de Tweede Kamer. “Hierin zien we de afgelopen periode helaas een stijging. Dit vraagt om een forse inzet.”

5. Beter inspelen op piekmomenten

Het personeelstekort in de zorg bereikt in de zomer- en wintermaanden steevast een hoogtepunt. “Waar de rest van Nederland in de zomer bijkomt, neemt voor het zorgpersoneel de werkdruk ongekende vormen aan. Het is tijd dat er drastische maatregelen worden genomen, anders dreigt een definitief zorginfarct”, waarschuwde Anneke Westerlaken, voorzitter van CNV Zorg & Welzijn, in de zomer van 2018.

In de praktijk moeten ziekenhuizen en zorginstellingen vaak alle zeilen bijzetten om goede zorg te blijven verlenen en bijvoorbeeld opnamestops te voorkomen. Van de hulp inroepen van familieleden, het inzetten van kantoorpersoneel op de werkvloer tot intensievere samenwerking tussen zorgorganisaties, het kwam afgelopen jaren allemaal voorbij.

>>> Lees ook: Personeelstekort in de zomer: maatregelen in de zorg

In de winter zorgt griep telkens voor problemen. Het leidt tot meer patiënten en hoger verzuim bij zorgprofessionals. In de winter van 2018 kwam de continuïteit van zorg bij meerdere ziekenhuizen en zorginstellingen hierdoor serieus onder druk te staan. De nu nog nijpender personeelstekorten geven alle aanleiding om goed voorbereid te zijn op een nieuwe griepgolf.

Zorgorganisaties, brancheverenigingen en de overheid zetten onder meer in op een hogere vaccinatiegraad onder medewerkers. De gemiddelde, landelijke vaccinatiegraad onder medewerkers in het ziekenhuis was met 13% in 2018 laag te noemen. Om dit percentage te verhogen, startte op 1 oktober 2018 een campagne voor griepvaccinatie op initiatief van meerdere branche- en beroepsverenigingen.

>>> Lees ook: Verzuim voorkomen bij een griepgolf: 5 issues omtrent vaccinatie

6. Een flexibele schil

Detacherings- en uitzendbureaus kunnen ook bijdragen aan het terugdringen van personeelstekorten in de zorg. Dat kan met tijdelijke medewerkers voor de korte termijn, maar ook door middel van een structurele flexibele schil voor de lange termijn.

>>> Lees ook: Kalorama en Okeedo trekken samen op tegen personeelstekort

“Wij geloven dat elke organisatie baat heeft bij een flexibele schil om haar organisatie gezond te houden”, aldus Wesley Buitenhuis, managing director van Okeedo. “De verzuimkosten voor een ziekenhuis of zorginstelling dalen en het bedrijfsrisico door boventalligheid wordt gereduceerd. Belangrijker nog is dat nieuwe, energieke mensen bestaande teams in beweging brengen en de werkdruk structureel verlichten. Het detacheringsbureau focust zich op recruitment, beheer en talentontwikkeling waardoor de zorgorganisatie zich kan focussen op haar kernactiviteiten.”

Flexibiliteit en kennis zijn voor opdrachtgevers de onderscheidende kenmerken om voor gedetacheerden te kiezen, blijkt uit onderzoek van bureau Panteia. Als meest belangrijke reden voor het inhuren van hun personeel noemen detacheringsbureaus ‘het bieden van flexibiliteit’ (46%). Het ‘leveren van specifieke kennis’ is een goede tweede met 21%. De bedrijfseconomische reden waarom opdrachtgevers gedetacheerden inhuren, is met name het verrichten van tijdelijke, specialistische werkzaamheden (45%). De invulling van schaarse functies (24%) en extra ondersteuning tijdens drukte (22%) zijn andere belangrijke redenen.

>>> Lees ook: ‘Tijd voor aanpak personeelstekort en verzuim in de zorg’

7. Functiedifferentiatie

De laatste kans die we in dit artikel behandelen is functiedifferentiatie. Het heeft in elk geval de aandacht van het ministerie van VWS. “Door het beter herschikken van taken kunnen mensen weer doen waarvoor ze zijn opgeleid. Het werk wordt beter verdeeld en er ontstaan banen voor mensen die anders moeilijk aan het werk komen, zoals ouderen of mensen met afstand tot de arbeidsmarkt”, zo valt te lezen in de begroting van VWS voor 2019.

Eén van de maatregelen die het kabinet aanstipt, is om een betere inzet te bewerkstelligen van oudere werknemers voor wie het werk fysiek te zwaar wordt. “Oudere werknemers kunnen bijvoorbeeld studie- en stagebegeleiding voor nieuwe medewerkers op zich nemen. Daarbij snijdt het mes aan twee kanten: de oudere werknemer kan langer zinvol aan de slag blijven en andere verpleegkundigen en verzorgenden worden ontlast.”

Er is onder meer een groot tekort aan verzorgenden en verpleegkundigen op niveau 3 en 4. Zorgondersteuners op niveau 1 en 2 zijn belangrijk bij het tegengaan van het personeelstekort, onder meer door verzorgenden en verpleegkundigen te ontlasten in hun werk.

Ook zien we nieuwe functies ontstaan, zoals recent de zorggezel en de teamgezel bij Pleyade. De zorggezel is een medewerker die zich volledig richt op het geven van persoonlijke aandacht aan de cliënt. De teamgezel is een ‘vliegende keep’ die alles aanpakt om zijn of haar collega’s te ontlasten, bijvoorbeeld bij de maaltijden, het douchen, aankleden en naar bed gaan van de cliënten. Bestuurder Floor de Vroome van Pleyade: “Met de inzet van 150 teamgezellen willen we zorgen voor werkdrukverlaging binnen de zorgteams.”

Benieuwd naar de kansen voor uw organisatie op bovenstaande onderdelen? Okeedo bespreekt het graag met u!

Maak nu een afspraak